فهرست مطالب
گرمکردن و جوشآوردن موتور برای بسیاری از رانندگان اتفاق افتاده است و یکی از مواردی که در این مواقع درباره علت آن میشنویم، قفل کردن ترموستات است. البته ترموستات میتواند به صورت برعکس این اتفاق نیز خراب شود و آن هم باز ماندن دریچه ترموستات است. ترموستات عملکرد و وظیفه مهمی در سلامت موتور دارد و خرابی آن باعث آسیبهایی به موتور خودرو خواهد شد. آشنایی با علائم خرابی ترموستات ماشین کمک میکند تا خودرو سالمتری داشته باشیم و در هنگام فروش خودرو، جلوی افت ارزش و قیمت خودرو را بگیریم.
ترموستات ماشین چیست؟
ترموستات یکی از اجزای کنترلی سیستم خنککاری موتور به حساب میآید که وظیفه آن مدیریت جریان مایع خنککننده بین موتور و رادیاتور بر اساس دمای کاری پیشرانه است. این قطعه با جلوگیری از گردش کامل آب سیستم خنککاری از موتور به رادیاتور تا زمان رسیدن موتور به دمای تعیینشده، به سرعت گرمشدن موتور کمک میکند. از نظر ساختاری، ترموستات در اغلب خودروها طراحی مشابهی دارد و بخش کلیدی آن، قطعه حرارتی و فنر نگهدارنده آن است.
نحوه عملکرد ترموستات (باز و بسته شدن ترموستات)
ترموستات در مسیر خروجی مایع خنککننده از موتور به سمت رادیاتور نصب میشود و در حالت سرد بهصورت پیشفرض بسته است. با روشنشدن موتور و افزایش تدریجی دمای مایع خنککننده در مجاری داخلی، حرارت به المان حرارتی ترموستات که در مرکز آن قرار دارد، منتقل میشود. هنگامی که دما به نقطه کالیبرهشده ترموستات برسد، المان حرارتی منبسط شده و بر نیروی فنر غلبه میکند؛ در نتیجه مسیر اصلی عبور آب به سمت رادیاتور باز میشود. همزمان، واترپمپ وظیفه گردش مایع خنککننده در مدار را بر عهده دارد.
لازم به ذکر است که بستهبودن ترموستات به معنی انسداد کامل جریان نیست. معمولا یک مجرای فرعی یا سوراخ بایپس روی ترموستات یا در محل نشیمن آن تعبیه میشود تا در زمان بستهبودن سوپاپ اصلی، گردش حداقلی مایع در داخل موتور برقرار بماند و عملکرد واترپمپ مختل نشود. با باز شدن کامل ترموستات، مسیر اصلی به سمت رادیاتور برقرار شده و مایع برای دفع حرارت به رادیاتور هدایت میشود. دمای آب سیستم خنککاری در رادیاتور با هوای آزاد بیرون تبادل شده و خنک میشود و به موتور میرسد. با سردشدن آب رادیاتور، ترموستات دوباره بسته خواهد شد تا زمانی که دوباره به رسیدن به دمای لازم، باز شود. این چرخه باعث میشود دمای کاری موتور در محدوده بهینه تثبیت شود. این دمای بهینه در کارکرد درست و صحیح موتور اهمیت زیادی دارد و باعث کاهش استهلاک موتور خودرو، کاهش مصرف سوخت و آلایندگی میشود.
البته باید در نظر داشت که باز شدن و بستهشدن ترموستات بعد از رسیدن آب به دمای مشخصی که روی ترموستات نوشته شده است، به صورت لحظهای و دائم اتفاق میافتد. همچنین ترموستات بعد از بازشدن اول خود دیگر به طور کامل بسته نمیشود و این رویه به همین شکل ادامه پیدا میکند تا موتور همیشه در حالت دمای نرمال و مطلوب خودش باقی بماند. به همین خاطر ما شاهد نوسان عقربه نشانگر دمای آب در یک موتور سالم با ترموستات سالم نیستیم.
چرا ترموستات ماشین مهم است؟
در شرایطی که موتور سرد است، بخشی از سوخت تزریقشده بهدلیل دمای پایین دیوارهها بهخوبی تبخیر نمیشود و فرایند احتراق با راندمان مطلوب انجام نخواهد شد. علاوه بر این، روغن موتور در دمای پایین ویسکوزیته بالاتری دارد و توانایی روانکاری موثر قطعات متحرک کاهش مییابد. در مقابل، افزایش بیش از حد دمای موتور نیز میتواند به بروز پدیدههایی مانند جوشآوردن سیستم خنککاری و احتراق زودرس (ناک زدن ماشین) منجر شود. بنابراین حفظ دمای موتور در بازه طراحیشده، برای دستیابی به احتراق کامل، کاهش سایش قطعات و جلوگیری از آسیبهای حرارتی ضروری است؛ نقشی که ترموستات بهعنوان یک عنصر کنترلی ساده اما حیاتی بازی میکند.
ضمن اینکه بین قطعات موتور، فاصله بسیار دقیقی در نظر گرفته میشود که با رسیدن موتور به دمای نرمال و استاندارد خود، این فاصله در بهینهترین حالت ممکن قرار میگیرد تا هم آببندی قطعات از بین نرود و هم سایش بیش از حد بین قطعات رخ ندهد. به همین خاطر دمای موتور در کارکرد آن و کاهش استهلاک موتور، نقش مهمی دارد.
علائم خرابی ترموستات ماشین
ترموستات به دو شکل ممکن است خراب شود. یا فنر آن به خوبی عمل نمیکند و همیشه بسته است و یا فنر آن نمیتواند به خوبی مسیر خروجی آب را ببندد. مشکل اولی باعث محبوس شدن آب در موتور و بالارفتن دمای آن و خرابی واشر سرسیلندر میشود و مشکل دومی منجر به سردکاری و خامسوزی پیشرانه، بالارفتن استهلاک قطعات و افزایش مصرف سوخت و آلایندگی بیشتر خواهد شد. مهمترین علائم خرابی ترموستات ماشین به شرح زیر است.
- بالارفتن غیرعادی دمای آب از نشانههای خرابشدن ترموستات است. یعنی ترموستات در دمای لازم برای بازشدن، نمیتواند وظیفه خود را انجام دهد و آب درون موتور باقی مانده و به صورت مداوم گرمتر میشود. این وضعیت ناشی از خرابشدن فنر گرمایی ترموستات است.
- دیر گرمشدن موتور از دیگر نشانههای خرابی ترموستات است. در این حالت، بخاری گرمای مناسبی ندارد و اگر دمای سیستم خنککاری را بسنجیم، میبینیم که بعد از مدتی از کارکرد موتور، هنوز دمای آب در سطح پایینی هست.
- نوسان دمای موتور نیز میتواند از دیگر نشانههای خرابی ترموستات و البته آسیبدیدن واشر سرسیلندر باشد. وقتی بازشدن و بستهشدن ترموستات در دمای استاندارد آن رخ نمیدهد، دامنه بازی آمپر آب نیز با هر بار باز و بستهشدن ترموستات، بیش از مقدار استاندارد خواهد بود.
- سردکاری موتور ماشین در زمانی رخ میدهد که ترموستات همیشه باز هست و آب درون موتور نمیتواند به دمای مناسب برسد. این وضعیت خصوصا در جاده بسیار بهتر دیده میشود و آمپر آب در جایی پایینتر از حد عادی آن قرار میگیرد.
- جوشآوردن بیدلیل از نشانههای قفلشدن ترموستات است. آب درون موتور بعد از مدتی به دمای بالایی میرسد؛ اما چون راهی به رادیاتور ندارد، به صورت مداوم گرمتر و گرمتر میشود تا دمای آب ماشین به نقطه جوش میرسد و این وضعیت با چراغهای هشدار و اخطار به راننده اطلاع داده میشود.
- کارکرد غیرعادی فن رادیاتور خودرو دلایل زیادی دارد. اما یکی از آنها در نتیجه گرمشدن غیرعادی آب ماشین یا دیرباز شدن ترموستات است. وقتی ترموستات عملکرد صحیحی ندارد و دیرتر باز میشود، دمای آب از حالت عادی خودش بالاتر رفته و فن برای خنککردن آن مجبور است تا مدتزمان بیشتری کار کند.
- بخاری ضعیف در حالت عادی از نشانههای رایج خراب بودن ترموستات است. وقتی ترموستات به خوبی بسته نمیشود و همیشه باز است، دمای موتور نیز به مقدار استاندارد خودش نخواهد رسید و در نتیجه آب در حدی گرم نمیشود که بخاری بتواند گرمای خوبی داشته باشد. البته گرم نبودن بخاری میتواند علتهای دیگری مثل کثیفی رادیاتور بخاری نیز داشته باشد؛ اما باز بودن دائمی ترموستات یا دیر بستهشدن آن هم باعث این اتفاق میشود.
- باز یا بسته ماندن ترموستات در تست این قطعه در بیرون از موتور خودرو، نشانهای از خرابی آن است. وقتی ترموستات در دمایی بالاتر از مقداری که روی آن نوشته شده است باز میشود یا همیشه باز است و بسته نمیشود، یا دیرتر از مقدار زمان طبیعی آن لازم است بگذرد تا بسته شود، نشانههایی از خراب بودن و عملکرد نادرست ترموستات است.
دلایل خرابی ترموستات خودرو
ترموستات یک قطعه مکانیکیست که در عین سادگی، حساسیتهای زیادی دارد و عدم دقت به آنها میتواند باعث خرابی ترموستات ماشین، سریعتر از آنچه که انتظار داریم شود.
داغشدن بیش از حد ترموستات
داغکردن موتور و بالارفتن دمای آب باعث آسیبدیدن بخشهای مختلفی از موتور خودرو میشود که یکی از قطعاتی که از این وضعیت آسیب میبیند، ترموستات است. گرمای بیش از حد آب موتور میتواند به کارایی فنر حرارتی ترموستات آسیب وارد کرده و به مرور یا به طور ناگهانی باعث خرابی این قطعه شود.
نصب نادرست و غیراصولی
ترموستات یک قطعه دایرهایشکل است که به ظاهر میتوان آن را در هر حالتی نصب کرد. اما باید بدانیم که اینگونه نیست و ترموستات باید در حالت صحیح خودش قرار گیرد. مثلا برخی از ترموستاتها دارای یک زنگوله هستند که باید این زنگوله در زمان نصب در بالای ترموستات قرار گیرد. همچنین جهت پشت و روی ترموستات در زمان نصب نیز بسیار مهم است. اشتباه در این کار به معنی بازنشدن و قفلشدن ترموستات خواهد بود. اگر ترموستات دارای لاستیک است، باید این لاستیک را در زمان نصب به صورت صحیح و درست دور ترموستات قرار دهیم.
صدمه فیزیکی به ترموستات
گاهی مواقع آسیب فیزیکی به ترموستات باعث خرابی آن میشود. این آسیب میتواند به فنر ترموستات وارد شود، یا پایههای نگهدارنده فنر را از حالت نرمال خود خارج کند. در نتیجه دریچه ترموستات به صورت مستقیم باز نشده و با یک طرف تماس بیشتری خواهد داشت. این وضعیت میتواند باعث قفل شدن کامل ترموستات نیز شود.
گیر کردن قطعات ناشی از تعمیر موتور در بین دریچه ترموستات
این مشکل را بسیاری از مکانیکها تجربه کردهاند. یعنی قطعاتی مثل چسبهای واشرساز یا تکههایی از واشرهای کاغذی که از یک قسمت جدا شدهاند و در دهانه ترموستات گیر میکنند. در نتیجه ترموستات به صورت کامل بسته نمیشود. ادامه این وضعیت باعث خرابی دریچه ترموستات شده و حتی میتواند منجر به قفلشدن آن شود. در نتیجه یا ترموستات در حالت کاملا بسته باقی میماند و موتور جوش میآورد، یا نمیتواند به صورت کامل بسته شود و موتور به دمای لازم و استاندارد خود نمیرسد.
روش تست خرابی ترموستات ماشین
ترموستات موتور ماشین را میتوان هم در زمانی که روی موتور قرار دارد، تست و آزمایش کرد و هم وقتی که آن را از روی موتور برداشتهایم. هر دو تست میتواند وضعیت ترموستات را نشان دهد؛ اما آزمایش ترموستات در بیرون از موتور خودرو روش بهتری است. چرا که میتوان عملکرد این قطعه را بهمرورزمان و با دریافت گرمای آب دید و همچنین سلامت فیزیکی آن را مشاهده کرد.
روش تست ترموستات ماشین در بیرون از موتور خودرو
از بهترین روشها برای تست ترموستات، انداختن آن در ظرف آب و تست آن در این حالت است. اولازهمه باید بدانیم که از گرما دادن مستقیم ترموستات با شعله آتش باید خودداری کرد. این کار میتواند باعث خرابشدن ترموستات شده و به آن صدمه وارد کند.
ترموستات را در یک ظرف آب گذاشته و آن را روی شعله آتش قرار میدهیم. ترموستات خودرو باید کاملا در آب قرار داشته باشد. همچنین بهتر است تا از نشستن ترموستات در کف ظرف نیز جلوگیری کرده و آن را به صورت غوطهور در داخل آب نگاه داریم. با استفاده از یک دماسنج در داخل ظرف، دمای آب را کنترل کرده و آن را دقیقا زیر نظر میگیریم تا زمان بازشدن و شروع بازشدن دهانه ترموستات را مشاهده کنیم. این زمان باید تاحدامکان به دمای نوشته شده روی ترموستات نزدیک باشد و اگر این اختلاف دما به بیش از پنج درجه رسید، بهتر است ترموستات را تعویض کنیم. خصوصا اگر دمای ترموستات بالا باشد.
سپس با خاموشکردن شعله، زمان و دمای بسته شدن ترموستات خودرو را نیز چک میکنیم. شاید گاهی مواقع، بستهشدن ترموستات با مشکل همراه باشد خصوصا اگر بخاری ماشین گرمای خوبی نداشته است. در صورت مشاهده هرگونه اختلال در عملکرد ترموستات، باید آن را با یک نمونه سالم و جدید تعویض کنیم. همچنین بهتر است تا ترموستات نو را نیز قبل از بستن چک و آزمایش کنیم.
روش تست ترموستات خودرو روی موتور خودرو
ترموستات را میتوان روی موتور ماشین نیز آزمایش کرد. برای این کار باید دمای موتور ماشین بهقدری پایین باشد که بتوان بدون هیچ خطری، درب رادیاتور یا منبع انبساط را باز کرد. سپس یک دماسنج مناسب برای این کار را باید داخل رادیاتور قرار داده، به نحوی که کاملا با آب رادیاتور در تماس باشد. موتور ماشین را روشن کرده و به روند افزایش دمای آب توجه میکنیم. این روند باید متناسب با افزایش آمپر آب ماشین باشد. بعد از مدتی کارکرد باید دمای آب رادیاتور به نزدیکیهای دمای ترموستات برسد و سپس با شروع به کار فن ماشین، این دما کاهش پیدا کند. این رویه باید به همین شکل ادامه داشته باشد.
عواقب خرابی ترموستات ماشین
ترموستات وظیفه تنظیم دمای آب سیستم خنککاری را دارد. یعنی خراب بودن این قطعه به شکل مستقیم روی عملکرد و سلامت موتور خودرو اثر میگذارد.
- خرابی ترموستات خودرو میتواند به معنای بازنشدن آن در زمان و دمای مناسبش باشد. این کار یعنی قفل بودن ترموستات و باعث گرمکاری موتور و جوشآوردن آن خواهد شد.
- در بسیاری از مواقع، بسته ماندن ترموستات باعث جوشآوردن موتور شده و در نهایت باعث سوختن واشر سرسیلندر میشود.
- خرابی ترموستات ماشین گاهی به صورت بازماندن دریچه آن هست. این اتفاق باعث میشود تا موتور خودرو نتواند به دمای استاندارد کاری خودش برسد و همیشه شاهد سردکاری و اثرات آن مثل افزایش مصرف سوخت و بالارفتن آلایندگیها باشیم.
- بیتوجهی به خرابی ترموستات باعث افت کارایی و کاهش طول عمر موتور نیز میشود. یکبار جوشآوردن میتواند حتی منجر به گرفتن پیستون و خرابشدن جداره سیلندرها نیز شود.
- در ماشینی که ترموستات موتور آن همیشه باز هست یا بهموقع بسته نمیشود، بخاری نیز عملکرد خوبی نخواهد داشت.
آیا برداشتن ترموستات از موتور خودرو صحیح است؟
گاهی مواقع از سوی مکانیکها پیشنهاد میشود تا ترموستات از روی موتور باز شود. این کار معمولا بعد از تعمیرهای اساسی یا هنگامی که سرسیلندر ضعیف شده است، انجام میشود. برداشتن ترموستات به معنی باز بودن کامل مسیر آب در سیستم خنککاری است. با این عمل، جوشآوردن خودرو نیز دور از ذهن نخواهد بود و ضمن این که در هوای سرد یا در سراشیبیها، دمای آب به میزان بسیار زیادی افت خواهد کرد. هر دو این موارد بر روی سوختوساز و روانکاری موتور اثر خواهد گذاشت و سیکل کاری آن را بر هم خواهد زد. با این وجود برداشتن ترموستات از روی موتوری که ایراد دارد، هر چند یک اجبار است، اما درمان چندان ماندگاری نخواهد بود. در اینگونه مواقع بهتر است تا نهایتا از یک ترموستات با دمای پایینتر استفاده کنیم، یا در فصل گرم و سرد سال از ترموستاتهای متفاوت از هم بهره بگیریم.
نکات نگهداری ترموستات ماشین
ترموستات یک قطعه در داخل موتور است و نمیتوان کار زیادی برای سلامت آن در حین کارکرد موتور انجام داد. اما یک سری اقدامات ساده که برای کل سیستم خنککاری مفید است، باعث دیرتر خراب شدن ترموستات خواهد شد.
- استفاده از آب آشامیدنی شهری که املاح زیادی دارد، به مرور آسیبهایی به سیستم خنککاری موتور خودرو وارد میکند. این املاح با جمعشدن در داخل شبکه رادیاتور، رسوبکردن در رادیاتور بخاری، خوردن قسمتهای فلزی موتور و… در درازمدت مشکلاتی برای سیستم خنککاری و موتور ایجاد میکنند. از جمله قطعاتی که میتواند آب غیراستاندارد به آن آسیب بزند، ترموستات است.
- استفاده از ضدیخ در همه حالتها در موتور خودرو توصیه میشود. ضدیخ در عین مراقبت از موتور در برابر یخزدگی، مانع از جوشآوردن آب سیستم خنککاری و همچنین خورندگی آب نیز خواهد شد. ضدیخ از تمام قطعات و مجاری سیستم خنککاری محافظت میکند که ترموستات نیز یکی از آنهاست.
زمان تعویض ترموستات ماشین
شرکتهای خودروسازی برای کاهش ریسک خرابی ترموستات ماشین در حین کارکرد موتور، معمولا کیلومتر و کارکرد مشخصی برای تعویض این قطعه اعلام میکنند. گفته میشود که هر ۳ تا ۵ سال یا کارکرد ۶۰ هزار تا ۱۰۰ هزار کیلومتر باید ترموستات را تعویض کرد. اما معمولا رانندگان تا زمان خرابنشدن این قطعه، آن را تعویض نمیکنند.
همچنین با دیدن یک سری ایرادات و اشکال در کارکرد این قطعه، باید به دنبال بررسی وضعیت ترموستات باشیم و در صورت نیاز، آن را تعویض کنیم. این نشانههای عبارتاند از:
- بالارفتن غیرعادی دمای آب
- سردکاری موتور ماشین
- دیر گرمشدن موتور
- کارکرد غیرعادی فن موتور خودرو
- نوسان دمای موتور
- جوشآوردن بیدلیل
- بخاری ضعیف در حالت عادی
- باز یا بسته ماندن ترموستات در تست
آیا ترموستات ماشین قابل تعمیر است؟
ترموستات را نمیتوان تعمیر کرد، چرا که تمام کارکرد این قطعه بر اساس عملکرد فنر گرمایی آن است که در بین عموم به آن موم حرارتی نیز گفته میشود. بنابراین وقتی ترموستات خراب شد، فقط و فقط باید آن را تعویض کرده و با یک نمونه سالم جایگزین کنیم.
نتیجه گیری
ترموستات قطعهای مهم و حیاتی در کارکرد صحیح و درست موتور خودرو است. بدون ترموستات، بخاری خودرو گرمای کافی نخواهد داشت، موتور در حالت سرد کار خواهد کرد که باعث افزایش استهلاک و مصرف سوخت و آلایندگی میشود. همچنین کیفیت پایین این قطعه یا بهسرآمدن عمر آن نیز میتواند منجر به قفلشدن آن در حالت بسته شده و باعث جوشآوردن موتور خودرو شود. جوش آوردن خودرو نیز میتواند خرابیهای زیادی به بار آورد و هزینههای سنگینی به مالک خودرو تحمیل کند. ازاینرو باید همیشه نگاه دقیق به وضعیت نمایشگرها و آمپرهای مجموعه کیلومتر داشته باشیم و در صورت غیرعادی بودن یکی از این آمپرها از جمله نشانگر دمای آب، سریعا به دنبال پیداکردن عیب و رفع آن برویم.
سوالات متداول
- از کجا بفهمیم ترموستات ماشین خراب است؟
اولین نشانه از خرابی ترموستات ماشین، دمای غیرعادی موتور است. یعنی یا موتور از یک دمایی نمیتواند گرمتر شود و یا بیش از اندازه گرم شده و دمای آن پایین نمیآید تا زمانی که جوش آورد. مکانیکها با مشاهده این وضعیت و روند گرمشدن رادیاتور و موتور خودرو تشخیص میدهند که ترموستات خراب هست یا خیر. - اگر ترموستات عمل نکند، چه اتفاقی میافتد؟
کارنکردن ترموستات به دو صورت است که یا باز شده و بسته نمیشود و یا بسته شده و دیگر باز نمیشود. در حالت باز ماندن ترموستات، دمای موتور نمیتواند به اندازه کافی و لازم بالا رود و در نتیجه موتور در حالت سرد که استهلاک و مصرف و آلایندگی بیشتری دارد، کار خواهد کرد. در حالت بسته ماندن ترموستات نیز، دمای موتور به نقطه جوش رسیده و موتور جوش میآورد که باعث آسیبدیدن واشر سرسیلندر، رینگ، سرسیلندر، پیستون و… خواهد شد.
نوشته: علیرضا داودی
